A Cidade da Cosmética ou a Utopía do Vertedoiro

Comunicación presentada no IV Foro  Cidadanía e Comunicación.

Unha das mellores vistas que na actualidade se poden contemplar de Santiago de Compostela, apareceu de improviso hai pouco tempo cando foi construída a autovía de Brión, e a enmarañada saída cara a Pontevedra pola localidade do Milladoiro, onde conflúen autoestradas, periféricos, circunvalacións, estradas locais e pistas veciñais, debeu ser sorteada cun viaduto suficientemente elevado. Nese mesmo punto, a varios metros de altura sobre o chan, é posíbel admirar a panorámica íntegra de Santiago dun único golpe de ollos desde calquera vehículo en circulación, a unha velocidade media de cento vinte quilómetros por hora, o que limita o éxtase contemplativo a uns poucos segundos sen mingua, non obstante, da súa intensidade extática. Nesa visión meteórica da cidade pódese constatar un feito: a desaparición das torres da Catedral como centro óptico do cartón postal. Nun curioso xogo especular, as dúas torres foron replicadas na paisaxe, furtando os reflexos a preeminencia do reflectido. As torres Hejduk a un lado, mascarón de proa da Cidade da Cultura, e dúas torres xemelgas de vivendas e oficinas, ben máis prosaicas, erguéndose no fondo da estampa desde o barrio das Cancelas, logran de xeito contundente descentrar a imaxe típica e tópica da cidade barroca, patrimonio da humanidade e capital política da Galiza. Por este sortilexio, unha conxura de arquitectos, axentes inmobiliarios e políticos foron quen de interpretar o novo signo dos tempos e axeitar a identidade espacial de Santiago de Compostela a iso que o holandés Rem Koolhaas nomeou nun célebre ensaio como Junkenspace, o Espazo Lixo, coágulo e secuela da modernización en marcha. Non son poucos os medios locais que celebran con xúbilo a nova fisionomía da cidade, pois esta vén sendo proba inequívoca de que os conxuntos históricos desactualizados aínda teñen unha oportunidade no cosmos poshistórico e magníficas perspectivas de negocio no mercado mundial de grandes fachadas.

Falo de Santiago, a miña cidade natal. Síntome animado por esta razón, antes que por calquera outra, a comunicar unha ollada irónica sobre aquilo no que se está a converter o meu lugar de orixe. A ironía parte xa da asunción previa do fatalismo urbanístico como argumento metafísico incontestábel. Por moito que podamos criticar na paisaxe a pegada da barbarie modernizadora, as súas imposicións arquitectónicas son un feito fatal. A nosa crítica nunca fará reverter, poñamos por caso, a construción da Cidade da Cultura, por moito que o tal complexo sexa un caso extremo de irracionalidade mitolóxica. Non é infrecuente escoitar, como argumento a favor da súa construción, que os pobos, en toda época e lugar, deberon acometer empresas arquitectónicas delirantes que reforzasen a súa identidade e a estruturasen na perspectiva do futuro. Os modelos que aparecen nas cabezas de quen así pensan, son, case está de máis dicilo, as Pirámides, os Rañaceos, as Catedrais e outras construcións megalíticas do estilo, ou no seu defecto, exemplos de compenetración mística entre a intervención arquitectónica e o rexurdimento económico como o Guggenheim de Bilbao. A paixón polo inmenso, polo singularmente grande, forma parte do rexistro mítico de calquera cultura, e está gravado na memoria popular en ditos como “o carallo máis grande do mundo”, locución galega que expresa a relevancia de cada lugar, por pequeno que sexa, posuír a grandeza en algún sentido. Non hai moito tempo, por estes lares, algún alcalde e algunha multinacional trataban de impor a construción dunha piscifactoría dentro dun espazo natural protexido proclamando ante propios e estraños as proporcións inmensurábeis da fábrica. Ser a piscifactoría máis grande do mundo era razón máis que suficiente e necesaria para os veciños do lugar e o público en xeral asumiren a fatalidade da súa construción. Todo o mundo sabe e entende o que é unha Catedral. Un edificio erixido por unha elite para instruír, civilizar e conducir rabaños de seres humanos cara ao incerto porvir.

Pero non nos enganemos. Unha piscifactoría non é un catedral. A Cidade da Cultura non é unha Pirámide. Non vivimos nun espazo estruturado arredor dun centro dinámico por unha relixión ou un sistema despótico. Vivimos nun espazo segregado pola ciencia e a tecnoloxía na súa imparábel carreira cara á nada. No Espazo Lixo. Di Koollhaas, detectando na paisaxe a fin inminente da Ilustración, “a modernización tiña un programa racional: compartir as bendicións da ciencia, para todo. O espazo lixo é a súa apoteose… ou o seu derretemento”.

Efectivamente, a Ilustración, o ideal da emancipación do ser humano a través da razón, pouco pode ser, a día de hoxe e nas mans das elites políticas e culturais, máis que unha farsa mediática. Por iso é que un delirio como a Cidade da Cultura, concibido no seu día por un político megalópata, non debe ser situado tanto no campo das nosas compulsións étnicas e culturais nin da nosa épica identitaria como na órbita das nosas ambicións políticas no papel non rexeitábel de habitantes deste territorio concreto chamado Galiza. E a gran ambición política que domina todo o campo, someténdoo a unha descentralización tan brutal como inevitábel, é a de ingresar na posmodernidade e gozar dos seus beneficios amosando como credencial a nosa absoluta carencia de escrúpulos. Para mudar, hai que estar dispostos a sufrir e a sacrificar cousas tan irrelevantes como a paisaxe ou a propia cultura. Non queda outra. Mais a mudanza paga a pena. Exactamente a un euro o metro cadrado.

Nunha liña de pensamento que non deixa de confluír coa reflexión de Koolhaas sobre o Espazo Lixo, Peter  Sloterdijk ocúpase do problema espacial da posmodernidade no seu libro sobre a globalización, Im Welterinnenrauum des Kapitals, traducido na versión portuguesa como o Palácio de Cristal, edificio que serviu de metáfora a Fiodor Dostoiewsky para describir a civilización occidental como un monstruoso palacio de vidro e cristal debidamente climatizado onde a paz social podía ser garantida a través do culto a unha nova divindade, o consumismo. Sloterdijk sérvese da imaxe para ilustrar o proxecto da modernidade como a tentativa de crear un grande interior climatizado onde o ser humano logre sobrevivir nun universo despoxado das cubertas tradicionais da relixión e a metafísica, e por iso mesmo nun universo frío e hostil. Ese grande interior, homoxéneo e globalizado, no que o capitalismo pode ofrecer ao ser humano un habitáculo protector despois da fin da historia e do desenmascaramento de todas as grandes coartadas ideolóxicas, vén coincidir co Espazo Lixo, precisamente un tipo de espazo capaz de manter unha continuidade climática artificial a través de toda a superficie do globo, desde o Aeroporto de Los Ángeles ao Aeroporto de Maputo e desde o MOMA de Nova Iorque até o Centro de Cultura Contemporánea de calquera país periférico. Na determinación política local de nos conectar ao sistema de canalizacións por onde flúe a densa enxurrada da cultura universal, a construción da Cidade da Cultura pode ser comprendida como a tentativa de dotar a Galiza dunha terminal propia onde coller o tren da posmodernidade e superar o noso trauma como sociedade acabada de chegar ao reparto dos despoxos da historia, da que localmente a penas formamos parte desde hai século e medio.

Afondando na metáfora de Dostoiewsky, Sloterdijk lembra que a perturbadora imaxe do Palacio de Cristal foi concibida polo escritor ruso en reacción aversiva a un romance da época, asinado por Tchernichewsky, no que este se servía tamén da idea dun palacio para dar habitación ao Home Novo, individuo con ulteriores reverberacións prosoviéticas. “O palácio da cultura de Tchernichewsky era concibido como un edificio de luxo com ar condicionado no qual devia reinar uma eterna Primavera do consenso. O sol das boa intenções brilharia nele dia e noite, a coexistência pacífica de todos com todos seria automática”. Para calquera que se manteña minimamente informado dos avatares e polémicas que arrodean a construción do complexo deseñado por Peter Eisenman en Santiago de Compostela, a lectura do parágrafo non deixará de suscitar irónicos sorrisos. As boas intencións adoitan brillar nos discursos nos que os políticos implicados e complicados na erección do proxecto tratan de nos convencer de que non hai delirio arquitectónico que non poda ser reconducido mediante unha xestión eficaz e transparente, aberta ao concurso e participación dos cidadáns. Tal estratexia permítelles, no caso que nos ocupa, presentar a Cidade da Cultura como un proxecto transcendental para Galiza do que todos os galegos e todas as galegas poden sentirse partícipes. Un emprendimento arquitectónico que tivo unha orixe mitopoética e irracional na mente dun político megalópata aparece agora como suma da racionalidade ilustrada e progresista, símbolo e concreción da utopía cultural na que a comunidade pode realizarse a si mesma a través da libre comunicación total. Que nesta reversión filosófica xurdan por todas partes conceptos como Rede, Participación, Vertebración Territorial, ou Cultura Libre, entre moitos outros, indica até que punto a caste política foi capaz de absorber o potencial revolucionario dos discursos culturais asociados ás novas tecnoloxías da información e a comunicación, e devolvelo fagocitado no habitual e banal magma semántico que lle serve de guión mediático. Como afirma Sloterdijk na mesma obra, o Palacio de Cristal é o espazo no que a paz social é atinxíbel a través do tedio como dereito fundamental do ser humano. E diso é do que se trata, de nos manter aborrecidos nunha contorna cultural triste e deprimida, mais así como lle cadre tamén ben pagada.

Temos pois, na Cidade da Cultura, como tamén neses dous edificios de oficinas e vivendas que dominan o fondo da estampa compostelá, un claro exemplo da realidade totalitaria do Espazo Lixo que se opón por absorción á utopía da libre comunicación total. En ambos proxectos é suposto que os procesos de toma de decisións funcionasen correctamente, ou noutras palabras, que os procesos de mediación social comunitaria, propios de toda sociedade aberta e democrática garantisen a participación pública na toma de decisións. As eivas propias do sistema, que as ten e moitas, non son contraargumento válido fronte a tal suposición. Non obstante, o propio Kolhaas afirma no seu ensaio que o Espazo Lixo “é o que resta da cidade tras eliminar o impredicíbel, unha secreción de orde e conformidade onde a comunidade non aparece xa organizada sobre a base dos intereses comúns e a libre asociación senón seguindo unha vaga oportunista de intereses creados”. Tal vez non se poda demostrar, a propósito da Cidade da Cultura e as Torres das Cancelas, a certeza de tal afirmación por vía xudicial, pero si, é obvio, por vía filosófica, precisamente porque a suposición da transparencia democrática dos procesos de construción de ambos emprendimentos forma parte do argumentario político, sendo digna por tanto de todas as sospeitas, como é natural en todo proceso comunicativo realmente libre, aberto e participativo. E sobre todo porque o menos prosaico dos dous proxectos aspira a ser emblema cultural da nosa comunidade. Supoñámoslle por tanto a transparencia procesual a este Palacio de Cristal autóctono no que acabaremos por nos identificar a nós mesmos como pobo libre aberto ao mundo, e celebremos inclusive a gramática participativa e enredada dos nosos políticos, chea de boas palabras e intencións, por moito que en tales usos gramáticos sospeitemos só a pretensión de lexitimar sen pudor ningún tan delirante intervención a través do discurso da cultura libre, discurso que deste xeito pode volverse, como é costume, comodamente inverosímil.

Cando se trata da dinámica entre a comunicación e a cidade, é dicir, acerca de como debe ser artellado o espazo urbano en función das necesidades comunicativas da comunidade, o problema, máis que político, é lingüístico. Non podía ser doutro xeito, cando a primeira vítima da globalización, da que o Espazo Lixo é síntoma e receptáculo privilexiado, é a linguaxe. Seguindo unha vez máis ao arquitecto holandés, o propio Espazo Lixo supón en si mesmo a degradación desta, “a súa liquidación como refugallo sen sentido na época do mundo globalizado”. En moitos sentidos, esta degradación está ligada ao propio desenvolvemento das novas tecnoloxías da comunicación e das utopías comunitaristas a elas asociadas, como se o proceso de emancipación prometido en tal desenvolvemento, esa sorte de resurrección dixital do proxecto ilustrado, portase consigo o virus susceptíbel de aniquilalo ou mais propiamente, de neutralizalo.

Esta ambigüidade do signo dixital, signo posmoderno e trivial, aparece xa de xeito premonitorio e paradoxal nas primeiras formulacións daquilo que William Borroughs denominou a Revolución Electrónica. Nun pequeno texto dos anos setenta así intitulado, Borroughs profetiza o potencial revolucionario da cibercultura na destrución da linguaxe como universo totalitario do sentido e, en consecuencia, a súa capacidade de abrir un espazo de libre comunicación total entre os individuos. Recorre, na súa teoría lingüística, ao concepto de virus, unidade ínfima de imaxe e palabra capaz de sementar o caos e o colapso no interior da orde social, dentro do seu mesmo corazón, no centro da linguaxe, onde a orde establecida obtén a lexitimidade e o sentido transcendente necesarios para se impor como única realidade correcta e posíbel. Dentro, fundamentalmente, dos medios de comunicación, medios nos que a linguaxe é apropiada como fundamento e patrimonio exclusivo do pensamento correcto.

Como se pode ver na obra de Borroughs, o activismo en rede experimentado de xeito parello ao desenvolvemento xeométrico das novas tecnoloxías da información e a comunicación durante os anos oitenta e noventa, e do que provén o actual discurso da cultura libre, é herdeiro directo do experimentalismo contracultural das décadas previas, e non en menor medida do seu optimismo revolucionario. Nos albores do ciberactivismo, outro pensador e poeta tamén ligado á contracultura americana, Hakim Bey, creu poder definir unha nova ontoloxía libertaria a través das utopías comunicativas que o desenvolvemento da Rede parecía favorecer. O seu modelo de Zonas Temporalmente Autónomas como espazos comunitarios efémeros nos que a festa, a participación e a liberdade podían ser posíbeis mesmo no interior do sistema, serviu de fundamento espiritual a moitas das posteriores experiencias socio-políticas levadas a cabo a través da rede, non só circunscritas ao ámbito das comunidades hacker, senón abertas a variados tipos de colectivos humanos. Na inminencia do ano 2000, ano virtualmente apocalíptico, o pensador das promesas festivas e revolucionarias implícitas na era global non escondía xa o seu pesimismo diante da evolución da Rede e a súa banalización dentro dese mesmo espazo globalizado onde todo proxecto emancipativo, inclusive o máis  efémero e radical, ficaba rendido á grande divindade do consumo que xa Dostoiewski, alma rusa, anticipara arrepiado un século antes. A propia ambivalencia do signo dixital, -a non polaridade do virus, por así falar-, incluía en si mesma o seu propio anticorpo, do que o sistema se pode servir e se serve, para se afirmar como realidade única e final. A destrución da linguaxe, lonxe de ser arma definitiva contra o universo totalitario do sentido, é o síntoma da voraz capacidade do capitalismo para absorbelo todo e lograr a resolución de todos os conflitos físicos e metafísicos mediante a imposición do tedio como estado final da historia.

Se tivese que cualificar a sensación que me produce, como nativo, a nova estampa de Santiago de Compostela, diría exactamente iso, que me provoca un tedio infinito. Nin sequera chistes políticos locais tan ocorrentes como construír un teleférico desde a zona monumental para solucionar os graves problemas de acceso do Complexo do Monte Gaiás, contravindo incluso a normativa da Unesco relativa á dignidade de Patrimonio da Humanidade da que goza Santiago, poden librarme dese profundo aborrecemento. O tedio a penas é interrompido de cando en vez, se por exemplo me dá por ollar a cidade a cento vinte quilómetros por hora desde a cima dun viaduto e me dou de conta de canto lle lavaron a cara nos últimos vinte anos e da fatalidade da tal cara non ser xa outra cousa que unha fachada lavada máis no circuíto internacional de fachadas globalizadas. As dúas Torres das Cancelas, moito máis apegadas ao chan da realidade que a Cidade da Cultura, aparecen ao fondo do cartón postal como estandarte dun novo Centro Comercial. Que máis dá que se enseñoren de toda a panorámica e castiguen as torres da Catedral coa súa nimiedade. A  paisaxe como a cultura, é sacrificio trivial. O que importa é ter xa a nosa propia porta ao Espazo Lixo, a nosa terminal universal autóctona, o noso propio Palacio de Cristal, onde resplandece en todo o seu fulgor a provocación final de Rem Kolhaas. A de que estamos xa na Esfera Lixo, onde o cosmético, é desde xa o cósmico. Na utopía planetaria do vertedoiro. E iso, máis que calquera outra cousa, é o realmente transcendente.

Unha reflexión sobre “A Cidade da Cosmética ou a Utopía do Vertedoiro

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s